Parkinson hastalığı tüm dünyada milyonlarca insanı etkileyen, beyindeki nöronların tahrip olmasıyla (nörodejenerasyon) oluşan merkezi sinir sistemi bozukluğudur. Parkinson hastalığı; hareket yavaşlığı, kas gerginliği, kol ve bacak hareketlerinde tutukluk ve titreme gibi ana semptomlar ile kendini gösterir. Bu hastalığa karşı tıbbi olarak hastalığı tedavi etmektense semptomları rahatlatmak ve hastalığın ilerlemesini engellemek amacıyla çeşitli yaklaşımlar mevcuttur. Bu bağlamda beslenme, vücutta başka birçok sistemi ve fonksiyonu etkilediği gibi Parkinson hastalığı üstünde de etkilidir. Bu derleme, temel besin kaynaklarının Parkinson hastalığının seyri üzerindeki etkileri, beden kitle endeksinin Parkinson hastalığı bakımından önemi ve Parkinson’un sebep olduğu sindirim sistemi problemlerinin önlenmesi gibi konuları aydınlatacaktır.

BEDEN KİTLE ENDEKSİNİN ETKİSİ

Beden kitle endeksi (BKE), beslenme tarzının ve alışkanlıklarının vücut üstündeki etkisini görebileceğimiz bir parametredir. BKE, kişinin boyuna göre ağırlığının normal sınırlar içerisinde olup olmadığını gösteren bir ölçüm yoludur. Enerji alımı ve BKE’nin Parkinson hastalığı üzerindeki etkisi birçok çalışma ile ortaya konmuştur. Finlandiya’da yaklaşık 19 yıl süren gözlemsel bir çalışma, 23’ün üzerindeki BKE değerinin orta yaşlı kadın ve erkeklerde Parkinson riskini arttırdığını ortaya çıkarmıştır. Obezite durumunda nöronlar oksijene ulaşmakta güçlük çeker ki bu durum oksidatif strese yol açar. Oksidatif stres, nörodejeneratif hastalıkların en önemli risk faktörlerinden biridir. Ek olarak, epidemiyolojik çalışmalar da aşırı enerji alımının Parkinson riskini arttırdığını göstermektedir. Öte yandan, yapılan başka bir çalışma kütle kaybının Parkinson riskini arttırdığını öne sürmektedir. Bu çalışmanın verilerine göre BKE’de 10 yılda 0.5 kg/m² düşüşün Parkinson riskini 2,6 kat arttırdığı gözlemlenmiştir. Enerji alımının düzenlenmesi nöral kaybı önleyeceğinden nörodejeneratif hastalıklardan korunma yöntemi olarak değerlendirilmektedir (Kabaran). 

KARBONHİDRATLAR

Beden kitle endeksinin düzenlenmesi vücuda alınan temel besin kaynaklarının kontrolü ile gerçekleştirilebilir. Yaklaşık 30 yıl süren bir çalışma, yüksek glisemik endeksine sahip karbonhidratların tüketiminin Parkinson hastalığına sebep olabileceğine dikkat çeker. Bu çalışmada, Parkinson hastalarının glisemik endeksi yüksek yiyecekleri özellikle tercih ettiği gözlemlenmiş ve hastalığın başlangıcının bu düzensiz yeme alışkanlıklarıyla bağlantılı olabileceği öne sürülmüştür. 

YAĞ ASİTLERİ VE KOLESTEROL

Yağ asitleri ve kolesterolün Parkinson hastalığı üzerindeki etkisi bir başka çalışmada araştırılmıştır. Çalışma sonucunda, hayvansal yağların ve doymuş yağ asitlerinin aşırı tüketiminin Parkinson hastalığı riskini arttırdığı anlaşılmıştır. Bunun yanında, yeterli miktarda alınan doymamış yağ asitlerinin nörodejenerasyonu önlediği de belirtilmiştir. Kolesterol özelinde bahsetmek gerekirse, kolesterol nöral hücre zarlarının temel ögelerinden biri olup varlığının Parkinson hastalığı riskini azalttığı düşünülmektedir. Bu çalışmaların sonucu olarak dengeli bir yağ ve kolesterol alımı Parkinson riskini azaltıcı etkenlerden biri olacaktır. 

VİTAMİN VE MİNERALLER

Vitamin ve minerallerin Parkinson üzerindeki etkileri çeşitli çalışmalara konu olmuştur. Demir ve bakır gibi metaller vücutta metabolik süreçlerde görev alırlar. Buna bağlı olarak bu metallerin yetersiz seviyeleri nöronların metabolik süreçlerini negatif etkileyecek ve nöron kayıplarına sebep olacaktır. Bunun yanında, Parkinson hastalarının beyinlerinin hastalıklı olan bölgesinde, substantia nigrada, demir ve çinko düzeyi yükselirken bakır düzeyinin azaldığı gözlemlenmiştir. Aşırı yükselen demir seviyelerinin de bu bölgedeki nöronları oksidatif strese soktuğu ve nöron kaybına sebep olduğu görülmüştür. Antioksidan görevi gören vitaminler, substantia nigrada yağların peroksidasyona uğraması sonucu bozulmasını azaltarak vücudu oksidatif hasardan korur. Rijk ve arkadaşlarının yürüttüğü çalışma, antioksidan olan E vitamini'nin Parkinson hastalığından koruyucu etkileri olduğunu ortaya koymuştur.

KOMPLİKASYONLAR VE BESLENME

Parkinson hastalığında beslenmenin düzenlenmesi, bu hastalığın ileriki evrelerde sebep olabileceği problemlerden hastanın en az derecede zarar görmesi açısından önemlidir. Parkinson’da kas hareketlerinin gerilemesine bağlı olarak besin tüketiminde nitelik ve nicelik açısından düşüş ortaya çıkmaktadır. Bu durum, hastalığın ilerlemesini hızlandırmaktadır. Beslenmenin bozulmasıyla vücut dengesi etkilenir ve farklı bölgelerde çeşitli zararlar ortaya çıkar. Bunlardan birkaçı ise yemek borusunda oluşan yaralar, kemiklerin incelmesi hatta bazen kırılması, çiğneme ve yutkunmada güçlüktür. Ek olarak, Parkinson hastalığının ilerlemesini yavaşlatmak ve semptomları rahatlatmak amacıyla verilen ilaçlar beslenme açısından hastayı zorlayacak birtakım yan etkiler oluşturmaktadır. Bu yan etkiler mide yanması ve bulanması, kabızlık, kilo kaybıdır. Tüm bu olası sonuçlar Parkinson hastaları için beslenmenin sıkı takibinin önemini açıkça ortaya koymaktadır. 

Sonuç olarak, beslenme Parkinson hastalığının ilerlemesini yavaşlatma ve semptomlardan en az şekilde zarar görme konusunda önemli rol oynamaktadır. Karbonhidrat, yağ, vitamin ve mineral gibi besin kaynaklarının dengeli alımı ile beden kitle endeksini Parkinson açısından tehlikeli olmayacak seviyelerde tutmak en temel yollarından biridir. Beslenmede bozukluk, Parkinson hastalarında çeşitli komplikasyon geliştirebileceği gibi doğal olarak gelişen semptomlardan da yüksek seviyede zarar görmeye yol açabilir. Bu sebeplerle beslenme alışkanlığı Parkinson hastalarında sıkıca takip edilmeli ve kişiye özel olarak düzenlenmelidir. 

KAYNAKÇA

• Tevfikoğlu, D., & Programı, D. (2007). PARKİNSONLU HASTALARIN BESLENME DURUMU VE ALIŞKANLIKLARININ DEĞERLENDİRİLMESİNE YÖNELİK BİR ÇALIŞMA. http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/43037.pdf
• Kabaran, S., & Yıldız, E. (2012). Parkinson Hastalığı: Beslenme ile İlgili Risk Etmenleri ve Tıbbi Beslenme Tedavisi. Beslenme ve Diyet Dergisi, 40(1), 69–78. https://www.beslenmevediyetdergisi.org/index.php/bdd/article/view/250/209

• Gündoğan, S., & Seçi̇lY. (2024). Parkinson Hastalığında Beslenme ve Beslenmenin Hastalık Üzerine Etkileri. Turkiye Klinikleri Neurology - Special Topics, 17(1), 14–19. https://www.turkiyeklinikleri.com/article/en-parkinson-hastaliginda-beslenme-ve-beslenmenin-hastalik-uzerine-etkileri-106946.html

Parkinson Hastalığı Beslenme Alışkanlığı Beden Kütle Endeksi Karbonhidratlar Yağ Asitleri ve Kolesterol Vitamin ve Mineraller Komplikasyonlar